Tự do ngôn luận khác về bản chất với “ngôn luận tự do”. Tự do ngôn luận cần bảo đảm tuân thủ chuẩn mực pháp lý, chuẩn mực văn hóa, giao tiếp, là quyền cơ bản của công dân tham gia trao đổi, chia sẻ, tranh luận và phản biện xã hội vì mục đích xây dựng, vì lợi ích công chứ không phải lợi dụng quyền này để thỏa mãn và mưu lợi cá nhân, để xâm hại lợi ích công và chuẩn mực văn hóa cộng đồng.

“Thị trường ngôn luận” ở nhiều nước bị lợi ích nhóm chi phối

Ngày 7-1-2015, cả thế giới bàng hoàng, phẫn nộ và lên án hành động các tay súng khủng bố tấn công tòa soạn Tạp chí Charlie Hebdo tại trung tâm thủ đô Paris của nước Pháp vốn nổi tiếng về truyền thống văn hóa, sự lịch lãm và thanh bình, làm 12 người thiệt mạng tại chỗ (bao gồm 10 nhà báo của tạp chí cùng 2 cảnh sát) và hơn 20 người bị thương. Lý do vì tạp chí này đăng lại 12 bức biếm họa châm biếm đấng tiên tri Hồi giáo Mohammed từng xuất hiện trên nhật báo Jyllands-Posten của Ðan Mạch hồi năm 2006; và khi ấy đã bùng lên làn sóng phẫn nộ của người Hồi giáo trên khắp Trung Đông, Nam Phi...

Từ sự kiện này, có hai luồng ý kiến trong dư luận: Hầu hết chỉ trích nhóm khủng bố đã gây ra cuộc thảm sát đẫm máu, tấn công vào cơ quan ngôn luận luôn tự cho mình là đại diện của nền báo chí tự do; luồng ý kiến khác, ngay tại nước Pháp, theo France24, kết quả từ cuộc thăm dò của Ifob đưa ra cho thấy 42% số người được hỏi ở Pháp đều cho rằng các bức tranh biếm họa về nhà tiên tri Mohammed như những hình ảnh mà Tạp chí Charlie Hebdo đăng tải, xúc phạm tới người Hồi giáo và không nên được xuất bản công khai.

Trước khi sự kiện trên xảy ra, hãng phim Sony Pictures của Mỹ đã bị một nhóm hacker đột nhập, hệ thống máy tính và email của các nhân viên trong Sony Pictures đã bị tê liệt gây thiệt hại nghiêm trọng cho hoạt động của công ty. Vụ việc cũng làm dấy lên tranh cãi giữa Mỹ và Triều Tiên-hai nước vốn dĩ không lúc nào “mưa thuận gió hòa”. Lý do là vì bộ phim này miêu tả hành động giả định lãnh đạo Kim Jong Un của Triều Tiên bị ám sát. Điều đó đối với Triều Tiên cũng được coi là hành vi phỉ báng khó tha thứ.

Mới đây, ngày 23-5-2021, máy bay quân sự MIG-29 của Belarus ép máy bay chở khách của hãng hàng không Ryanair Air (Ireland) khởi hành từ Athens, Hy Lạp đến Vilnius (Lithuania), khi bay qua không phận Belarus do nhận được thông báo rủi ro an ninh từ cơ quan kiểm soát không lưu Belarus và được chỉ dẫn chuyển hướng tới sân bay gần nhất tại thành phố Minsk. Từ sự kiện này, dư luận truyền thông phương Tây đã và đang rộ lên làn sóng phản đối kịch liệt; các nhà chức trách EU đang vào cuộc đưa ra những giải pháp trừng phạt, tẩy chay Belarus.

Ngay cả đại dịch Covid-19 cũng vậy. Lẽ ra, theo thông lệ, giải quyết đại dịch là vấn đề toàn cầu; toàn cầu cần đồng sức, đồng lòng vì nó vượt ra ngoài biên giới quốc gia, lãnh thổ. Nhưng trong đại dịch này, khi cộng đồng quốc tế mong nhận được vaccine thì ngay trong giới quan trường phương Tây lại có sự phân biệt, thậm chí ngăn cản việc tiếp cận vaccine ngừa Covid-19 Sputnik V do Trung tâm Nghiên cứu dịch tễ, vi sinh quốc gia Gamaleya và Bộ Quốc phòng Nga phát triển. Lý do mà EU chần chừ chậm cấp giấy phép cũng chỉ có giới lãnh đạo EU mới biết được, trong khi cộng đồng cư dân đang hằng ngày mong đợi.

Thực tế cho thấy, trên thế giới, hiếm có sự kiện, vấn đề nào mà từ đó “thị trường ngôn luận” có sự đồng thuận. Tạm gọi là thị “trường ngôn luận” vì thực tế đằng sau các luồng ý kiến là sự chi phối, thậm chí mặc cả, ngã giá vì lợi ích hay mục tiêu chính trị nào đó. Lý do thì nhiều, nhưng ý chí và lợi ích chính trị luôn chi phối, ngay cả những vấn đề dịch bệnh-vấn đề toàn cầu đang phải đối mặt từng phút, cũng bị các nhóm lợi ích trên thế giới chi phối, kể cả về mặt thông tin.