BÂNG KHUÂNG NHỚ BÁC

 Đến nay, đã 55 năm Bác đi xa, mỗi khi Tết đến xuân về, lòng ta không khỏi bâng khuâng nhớ Bác. Đối với các văn nghệ sĩ từng may mắn trực tiếp nghe Bác răn dạy, sửa chữa lời văn, điệu múa, bồi dưỡng phong cách sân khấu... thì trong nỗi nhớ Bác lại hiển hiện những dấu ấn cảm xúc khó quên. Đó là sự cảm nhận tinh tế của Bác Hồ đối với văn học, nghệ thuật cũng như vai trò của văn nghệ đối với đời sống xã hội.

Trung tá, Nghệ sĩ Ưu tú Đỗ Tùng, nguyên Đội phó Đội Văn công Tổng cục Hậu cần (nay là Nhà hát Chèo Quân đội), trong thời gian từ năm 1970 đến năm 1989, kể rằng, trước năm 1966, khi ông là diễn viên thuộc Đoàn Chèo Tổng cục Chính trị (Đoàn Chèo II Trung ương) đã được tham gia phục vụ Bác hai vở: ''Mối tình Điện Biên" và "Vẹn cả đôi đường" của các nhà biên kịch Lưu Quang Thuận, Xuân Bình. Xem xong, Người góp ý sửa một số câu hát: “Yêu anh mũ cứng sao vàng” thành "Yêu anh mũ đính sao vàng”, và “Mẹ no thóc gạo, con no sữa đường” thành “Mẹ no gạo đủ, con no sữa đầy”... Sự chỉnh lý lời hát một cách tinh tế như thế đã làm cho các nghệ sĩ trầm trồ thán phục.

Sau đó, ông Đỗ Tùng được cấp trên điều sang Đội Văn công Tổng cục Hậu cần. Vào ngày 28-3-1967, ông lại được cùng các nghệ sĩ trong đội đến phục vụ Bác Hồ và Bộ Chính trị. Chương trình có vở chèo “Anh lái xe và cô chống lầy” của tác giả Tào Mạt (Nguyễn Đăng Thục, sau này là Nghệ sĩ Nhân dân). Bác Hồ khen đoàn biểu diễn hay. Song, Bác ân cần hỏi: “Các chú vừa hát câu "Con đường gỗ long đanh nó kêu lúc cúc lục cục" là thế nào?”. Nghệ sĩ chèo Cao Lưu thưa với Bác là, ở đường Trường Sơn, những đoạn dốc trơn đều phải được lát bằng gỗ để xe đi không bị trượt. Bác nghe, rất hài lòng.

Do đặc điểm thời đại, Bác sáng tác nhiều thơ ca với lý do chính là nhanh chóng có những bài cổ vũ đồng bào tham gia phong trào cách mạng, đồng thời nâng cao nhận thức cho các đội viên, quần chúng về ý nghĩa của công cuộc giải phóng dân tộc, kháng chiến kiến quốc. Bởi vậy, Bác đã truyền vào các tác phẩm cảm hứng thi ca giàu tính nhạc, tính thơ nhưng rất dễ hiểu, dễ học, dễ nhớ, dễ lan tỏa.

Trên Báo Việt Nam Độc lập số ra ngày 1-2-1942, có bài thơ của Bác nhan đề: "Ca đội tự vệ" . Yếu tố thơ và nhạc đi liền nhau theo từng câu 3 chữ. Đoạn 1: “Gươm dao ta/ Đem mài đi/ Mài cho bén/ Mài cho sắc/...”. Đoạn 2: “Sắp hàng ra/ Xung phong lên/ Người ta đông/ Sức ta bền/ Việc giải phóng/ Nhất định nên”. Bác ghi chú cách hát: Chia người thành hai tổ. 4 câu đầu tổ A hát trước, hát giọng cao. Nếu có phụ nữ hát thì họ là tổ A. Tổ B hát giọng thấp theo sau. Những chữ: “Bén, sắc, đông, bền” phải hát dài ra như: “Bé-en, sắ-ăc, đô-ông, bề-ên”. Hai câu sau cùng, ở mỗi đoạn thì cả hai tổ hát với nhau. Chữ “chặt” và chữ “nên” phải hát rất mạnh... Hai đoạn lời gần giống nhau được hát theo lối hát đuổi. Cuối mỗi đoạn, cả hai tổ cùng hát (điệp khúc). Câu nào cũng chỉ có 3 chữ, nên khi hát toát ra khí thế khỏe, gọn, dứt khoát như động tác quân sự.

Ca sĩ Minh Huệ (Đoàn Văn công Quân khu 4) có lần kể lại kỷ niệm đoàn vào Phủ Chủ tịch biểu diễn mừng thọ Bác 79 tuổi chiều ngày 18-5-1969. Chị hát điệu "Ru em", dân ca Trung Bộ theo lời cũ cho Bác nghe. “A ờ ớ... Ru em em ngủ cho muồi/ Để mẹ đi chợ mua vôi ăn trầu/ Mua vôi chợ Quán, chợ Cầu/ Mua cau chợ Sải, mua trầu chợ Dinh”. Bác nghe xong thì sửa lại: “Ru tam tam théc cho muồi/ Để mạ đi chợ mua vôi ăn trầu/ Mua vôi chợ Quán, chợ Cầu/ Mua cau Cam Phổ, mua trầu chợ Dinh”. Tiếng miền Trung: “Tam” là “em”, “théc” là “ngủ”, “mạ” là “mẹ”, Cam Phổ mới là đất cau, vừa ngon, vừa rẻ, hợp với người nông dân quê kiểng. Song điều quan trọng nhất là lời cổ thì phải giữ nguyên. Người hát không được tùy tiện pha tạp, thay đổi. Bác căn dặn phải nhớ những bài hát phường vải xứ Nghệ, những điệu hát ru miền Trung; nhớ kỹ từng câu chữ, hát đúng phong cách và ngôn ngữ địa phương ("Bác Hồ với văn nghệ sĩ", Nhà xuất bản Tác phẩm mới, Hà Nội, 1980).

Bác rất coi trọng việc tham gia các cuộc sinh hoạt văn nghệ với những người giúp việc và nhân dân. Người hòa đồng một cách giản dị, thân ái và văn hóa. Xuân Giáp Thìn 2024 đang tới. Hơn nửa thế kỷ qua, chúng ta không còn được nghe Bác đọc thơ xuân, song, âm vang những bài thơ chúc Tết của Bác cùng với những lời dạy Bác dành cho các văn nghệ sĩ thì đã, đang và sẽ tiếp tục được lưu truyền, làm cho đất nước Việt Nam yêu quý ngày càng phồn vinh, trường tồn sức xuân./.

ST