Trong xã hội truyền thống, người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số luôn có vị trí, vai trò quan trọng đối với gia đình, dòng họ, dòng tộc, cộng đồng dân cư và ảnh hưởng quyết định đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội: trong sinh hoạt, lao động, sản xuất, thực hiện các nghi lễ tín ngưỡng, bảo vệ, giữ gìn an ninh, trật tự làng bản khi xảy ra mâu thuẫn, tranh chấp... Trong mỗi gia đình của các dân tộc thiểu số, mọi sinh hoạt đời sống, quan hệ xã hội và lao động, sản xuất luôn được điều chỉnh và chi phối bởi người có uy tín nhất trong gia đình. Trong từng dòng họ của các dân tộc, dù lớn hay nhỏ đều có người đứng đầu là Trưởng tộc hay Trưởng họ để duy trì các hoạt động của dòng họ, nhất là trong sinh hoạt tín ngưỡng để nhớ về tổ tiên, cội nguồn; duy trì tôn ti, trật tự và quyền lợi, nghĩa vụ, trách nhiệm của gia đình đối với dòng họ, làng bản và cộng đồng. Trong đời sống cộng đồng, người có uy tín giữ vai trò đầu tàu bảo đảm sự vận hành của cộng đồng thông qua việc duy trì phong tục, tập quán, ổn định trật tự, an toàn xã hội, thúc đẩy phát triển sản xuất, giải quyết mối quan hệ với các cộng đồng khác và với các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị, bộ máy nhà nước ở địa phương.
Ở các bản làng ở vùng trung du và miền núi phía Bắc, trưởng thôn, bản có vị trí rất quan trọng trong đời sống xã hội của cộng đồng các dân tộc thiểu số. Đối với dân tộc Mông, trưởng dòng họ và bà cô là những người có vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của người Mông. Đối với các dân tộc Dao, Mường, Thái và một số dân tộc thiểu số khác ở các tỉnh miền núi phía Bắc thì những người thực hiện nghi lễ tín ngưỡng, cầu cúng cho gia đình, dòng họ hoặc bản, làng có vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của các dân tộc. Với các buôn làng vùng rừng núi Trường Sơn - Tây Nguyên, già làng là trụ cột quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển cuộc sống mới trong cộng đồng: “Già làng nói - dân làng nghe, Già làng hô - dân làng hưởng ứng, Già làng làm - dân làng làm theo”. Già làng chính là cây cổ thụ tỏa bóng mát cho các thế hệ trong buôn làng, là chỗ dựa tinh thần cho cả cộng đồng, bởi vậy tất cả việc lớn, hệ trọng của cộng đồng và của mỗi gia đình từ lễ hội, cưới hỏi, ma chay đến làm nhà mới, đầy tháng cho trẻ, lễ trưởng thành... đều phải có sự đứng ra “làm chủ” của già làng. Trong khi đó ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long, các vị sư sãi thuộc Phật giáo Nam Tông ở các chùa Khơ-me có vai trò hết sức quan trọng trong đời sống dân cư của đồng bào dân tộc Khơ-me. Các chức sắc tôn giáo thuộc đạo Hồi và đạo Bà-la-môn có một vai trò cực kỳ quan trọng trong đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc Chăm ở nước ta.
Trong xã hội hiện nay, cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế, việc sản xuất hàng hóa ngày càng phát triển thì kinh nghiệm sản xuất cổ truyền mà già làng, trưởng bản tích lũy được bị hạn chế về trình độ, về kỹ thuật, về khoa học và công nghệ nên vai trò sản xuất dần chuyển sang lớp trẻ. Theo tiến trình đô thị hóa và phát triển nông thôn miền núi, việc xây dựng buôn làng không còn tuân theo lối cũ. Những ngôi nhà gọn gàng cho một tiểu gia đình ngày càng phổ biến. Những dụng cụ tiện ích trong sinh hoạt gia đình, trong trang phục cá nhân, phương tiện đi lại cũng dần được hiện đại hóa. Trong hôn nhân, tang ma cũng có xu hướng đơn giản hóa, giảm bớt tập tục tín ngưỡng mê tín dị đoan, các nghi lễ cũng được giảm bớt tính phức tạp hơn và hôn nhân ngoại tộc được mở rộng. Trong sinh đẻ, ngày càng có nhiều người mẹ sinh con ở cơ sở y tế công lập, giảm dần phạm vi ảnh hưởng của các bà đỡ truyền thống. Việc chăm sóc sức khỏe trước đây nằm trong tay các thầy mo, thầy cúng, dùng y học dân gian kết hợp với ma thuật chữa trị, nay đang dần chuyển sang hình thức Đông- Tây y kết hợp. Lớp trẻ có điều kiện tiếp nhận thành tựu khoa học kỹ thuật, đồng thời được tiếp thu kinh nghiệm của tổ tiên và các thế hệ trước qua gia phả, tộc phả và truyền miệng nên vai trò của lớp trẻ đang ngày càng được nâng cao.
Các nghi lễ tôn giáo, tín ngưỡng trong dân tộc vẫn tiếp tục được duy trì, nhưng theo xu hướng tinh giảm phần lễ, mở rộng phần hội... Trong điều kiện như vậy, vai trò của một số già làng, trưởng bản, trưởng dòng họ, người có uy tín, tiêu biểu trong xã hội truyền thống ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số có sự thay đổi, dần chuyển giao cho lớp người tiêu biểu mới có trình độ học vấn, am hiểu khoa học kỹ thuật, mạnh dạn đi đầu trong chuyển đổi cơ cấu kinh tế, biết cách làm giàu và hướng dẫn quần chúng trong việc phát triển sản xuất, xóa đói, giảm nghèo, làm giàu chính đáng... Đó là tầng lớp trí thức, văn nghệ sĩ, nhà giáo, thầy thuốc, người sản xuất, kinh doanh giỏi, cán bộ lãnh đạo các cấp có uy tín ở Trung ương và địa phương đã nghỉ hưu. Những người tiêu biểu, có uy tín này có thể là người ở địa phương, ở các buôn làng truyền thống, nhưng cũng có thể là người từ một địa phương khác đến sinh sống hoặc được phân công công tác tới vùng đồng bào dân tộc thiểu số, được đồng bào tín nhiệm, suy tôn và trở thành người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét