Cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc về AI

Về chính trị, cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc về AI nằm trong tổng thể cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc nói chung và cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc về công nghệ nói riêng, được thể hiện qua các chính sách, chiến lược và những phát biểu của lãnh đạo cấp cao hai nước(2).

Đối với Trung Quốc, tháng 8-2016, Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành Kế hoạch đổi mới khoa học và công nghệ trong giai đoạn Kế hoạch 5 năm lần thứ XIII, xác định rõ AI là hướng phát triển chính của công nghệ thông tin thế hệ tiếp theo, nhấn mạnh việc xây dựng một hệ thống công nghệ công nghiệp hiện đại. Năm 2017, Trung Quốc tiếp tục công bố Kế hoạch Phát triển trí tuệ nhân tạo thế hệ mới đến năm 2030, đặt mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo lớn nhất thế giới trong lĩnh vực AI với dự đoán sẽ thu hút khoảng 150 tỷ USD từ ngành này. Tại Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ XIX (tháng 10-2017), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình đã nhấn mạnh: “Trung Quốc sẽ nỗ lực để trở thành nhà sản xuất chất lượng và phát triển sản xuất tiên tiến, thúc đẩy hội nhập internet, dữ liệu lớn, AI vào nền kinh tế thực; thúc đẩy các lĩnh vực tăng trưởng mới và tăng trưởng tiêu dùng ở cả mức độ trung bình, cao cấp; phát triển theo định hướng đổi mới, nền kinh tế xanh, khí thải thấp, nền kinh tế chia sẻ, các chuỗi cung ứng hiện đại và dịch vụ vốn, nguồn nhân lực”(3). Đề cập đến công nghệ AI, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình nhấn mạnh, Trung Quốc cần thúc đẩy sự phát triển của một thế hệ AI mới để có thể đạt được thế chủ động trong cuộc cạnh tranh về khoa học và công nghệ trên toàn cầu; yêu cầu các doanh nghiệp và các nhà quản lý Trung Quốc phải nỗ lực đạt đến đỉnh cao của “công nghệ then chốt và cốt lõi”, bao gồm công nghệ cơ bản, công nghệ thường được sử dụng, công nghệ bất đối xứng hay công nghệ “con át chủ bài”, công nghệ tiên tiến, công nghệ đột phá.

Đối với Mỹ, năm 1956, cuộc hội thảo đầu tiên đề cập trực tiếp đến công nghệ AI diễn ra tại trường Đại học Dartmouth (Mỹ), được coi là sự kiện ra đời của ngành công nghệ AI. Dưới thời kỳ của Tổng thống Mỹ Ba-rắc Ô-ba-ma, công nghệ AI được xếp vào danh mục chính sách quan tâm của quốc gia. Năm 2015, Tổng thống Mỹ B. Ô-ba-ma khởi động một loạt hội thảo, đồng thời thành lập một tiểu ban về “máy học” và AI để theo dõi những tiến bộ của công nghệ cũng như giúp điều phối hoạt động liên bang trong lĩnh vực này. Đây được xem là nền tảng cho việc ra đời ba báo cáo quan trọng về công nghệ AI và có ảnh hưởng toàn cầu của Mỹ, bao gồm: 1- Chuẩn bị cho tương lai của công nghệ AI; 2- Kế hoạch chiến lược phát triển và nghiên cứu công nghệ AI quốc gia; 3- Công nghệ AI, tự động hóa và kinh tế. Dưới thời kỳ Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm, Mỹ ban hành “Sắc lệnh sáng kiến AI”, kêu gọi cần “tập trung mọi nguồn lực của chính quyền liên bang” để đóng góp cho nỗ lực phát triển công nghệ AI. Mục tiêu của “Sắc lệnh sáng kiến AI” được chia thành năm lĩnh vực chính, bao gồm: nghiên cứu và phát triển, giải phóng tài nguyên, chuẩn mực đạo đức, tự động hóa và tiếp cận quốc tế. Tháng 1-2021, sau khi Tổng thống Mỹ Giô Bai-đơn lên nắm quyền, “Sắc lệnh sáng kiến AI” chính thức trở thành Đạo luật sáng kiến AI quốc gia của Mỹ(4). Sáng kiến tập trung nguồn lực của Chính phủ Mỹ để hỗ trợ đổi mới công nghệ AI nhằm bảo đảm Mỹ tiếp tục dẫn đầu thế giới trong nghiên cứu, phát triển và sử dụng AI..., qua đó giúp tăng cường sự thịnh vượng, an ninh quốc gia và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân Mỹ. Sáng kiến bao gồm sáu trụ cột chính: đổi mới, thúc đẩy sự tin cậy đối với công nghệ AI, giáo dục - đào tạo, hạ tầng, ứng dụng và hợp tác quốc tế(5).

Về quốc phòng - an ninh, trong buổi trả lời phỏng vấn Đài Phát thanh và Truyền hình Deutsche Welle (Đức, tháng 6-2021), ông Hây-cô Ma-át (Heiko Maas), thời điểm đó là Bộ trưởng Ngoại giao Đức - đã cảnh báo rằng, thế giới đang diễn ra cuộc chạy đua về công nghệ AI và các cường quốc, bao gồm Mỹ, Nga và Trung Quốc đang dẫn đầu cuộc chạy đua này(6). Năm 2017, Quốc vụ viện Trung Quốc đánh giá công nghệ AI đang trở thành một trong những trọng tâm trong cạnh tranh quốc tế, do vậy, Trung Quốc cần đưa ra sáng kiến nhằm nắm chắc hơn, rõ hơn về giai đoạn phát triển mới của ngành công nghệ AI và tạo ra một lợi thế cạnh tranh mới, mở ra cơ hội phát triển những ngành công nghiệp mới, cũng như tăng cường bảo vệ an ninh quốc gia(7). Báo cáo mới đây của Trung tâm An ninh và Công nghệ mới nổi (CSET) thuộc Đại học Georgetown (Mỹ) cho biết, khó có thể tính chính xác được số tiền mà quân đội Trung Quốc đã đầu tư cho phát triển công nghệ AI, song ước tính số tiền này nằm trong khoảng từ 1,6 tỷ USD đến 2,7 tỷ USD/năm. Trong khi đó, Bộ Quốc phòng Mỹ được cho là đã đầu tư số tiền để phát triển công nghệ AI thấp hơn nhiều, chỉ từ 800 triệu USD đến 1,3 tỷ USD cho AI trong năm 2020. Ngoài ra, Mỹ cũng chi khoảng 1,7 tỷ USD đến 3,5 tỷ USD cho các hệ thống không người lái và tự hành(8). Năm 2021, phát biểu tại Hội nghị quốc tế do Ủy ban An ninh quốc gia  Mỹ về trí tuệ nhân tạo (NSCAI) tổ chức, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Loi Ốt-xtin (Lloyd Austin) đề cập lại tuyên bố của lãnh đạo Trung Quốc về việc Trung Quốc có kế hoạch thống trị toàn cầu về AI vào năm 2030 và việc sử dụng AI cho một loạt nhiệm vụ, từ giám sát đến tấn công mạng đến vũ khí tự động; cho rằng, Trung Quốc đang thách thức Mỹ về tốc độ phát triển AI; khẳng định, Mỹ sẽ đẩy mạnh cạnh tranh để giành chiến thắng(9). Cựu Chủ tịch Tập đoàn Google E-rích Xmít (Eric Schmidt) đánh giá công nghệ AI và các công nghệ mới nổi khác đang là trọng tâm trong các nỗ lực của Trung Quốc nhằm mở rộng ảnh hưởng toàn cầu và vượt cả Mỹ về sức mạnh kinh tế và quân sự...(10).

Về kinh tế - thương mại - đầu tư, cạnh tranh về công nghệ AI giữa Mỹ và Trung Quốc là nhân tố quan trọng trong cạnh tranh kinh tế - thương mại giữa hai nước. Từ năm 2019 đến nay, nhiều công ty công nghệ Trung Quốc đã bị Mỹ trừng phạt và đưa vào danh sách đen liên quan đến lĩnh vực AI và các sản phẩm an ninh. Trong đó, có thể kể đến một số tập đoàn công nghệ AI “khổng lồ” của Trung Quốc, như ByteDance, SenseTime, Megvii, Yitu...(11). Về đầu tư, Mỹ đặt ra nhiều hạn chế hơn đối với các nhà đầu tư của Trung Quốc vào các tập đoàn công nghệ AI của Mỹ nhằm ngăn chặn việc các doanh nghiệp Trung Quốc tiếp cận các công nghệ AI thông qua việc mua cổ phần. Trong khi đó, Trung Quốc hiện đang vượt Mỹ về đầu tư mới trong tiến trình phát triển AI nói chung. Năm 2017, Trung Quốc chiếm 48% số lượng vốn đầu tư về phát triển AI toàn cầu, trong khi Mỹ chỉ chiếm 38%. Mặc dù lâu nay, Mỹ vẫn “thống trị” trong các quỹ đầu tư về nghiên cứu và phát triển AI, tuy nhiên có phân tích cho rằng, nếu Trung Quốc vẫn duy trì tăng mức đầu tư trong thời gian tới, nhiều khả năng Trung Quốc sẽ vượt Mỹ về tổng số các quỹ đầu tư về nghiên cứu và phát triển công nghệ AI(12).

Về nghiên cứu, phát triển: Theo báo cáo năm 2021 của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Trung Quốc và Mỹ đang dẫn đầu cuộc cạnh tranh toàn cầu trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển công nghệ AI(13). Mỹ coi Trung Quốc là đối thủ cạnh tranh chính trong nghiên cứu, phát triển công nghệ AI và đưa ra một số chính sách, biện pháp nhằm tăng cường các hoạt động nghiên cứu, phát triển cũng như cản trở sự phát triển công nghệ AI của Trung Quốc. Theo giới chuyên gia, mặc dù Mỹ vẫn được đánh giá cao hơn Trung Quốc về nghiên cứu, phát triển công nghệ AI và thu hút nhân tài, nhưng nhiều số liệu cho thấy, Trung Quốc đang có những kết quả nhất định trong việc đi đầu nghiên cứu và phát triển lĩnh vực này để bắt kịp Mỹ. Theo báo cáo mới đây của Đại học Stanford (Mỹ), Trung Quốc lần đầu tiên vượt Mỹ về số lượng trích dẫn nghiên cứu học thuật liên quan đến công nghệ AI trong năm 2020, chiếm 20,7% tổng số nghiên cứu, cao hơn 19,8%  so với Mỹ(14).

Về hệ giá trị, cạnh tranh về công nghệ AI cũng được cho là cuộc cạnh tranh giữa các quốc gia về các giá trị thông qua việc một quốc gia tìm kiếm sở hữu, sử dụng dữ liệu cùng với áp dụng, triển khai các công nghệ AI để gây ảnh hưởng đến một quốc gia khác... Dữ liệu chính là nguồn “nguyên liệu thô” cho các thuật toán của công nghệ AI và quốc gia nào thu thập được nhiều dữ liệu hơn sẽ chiếm vị trí hàng đầu trong nghiên cứu, phát triển AI. Báo cáo của Ủy ban An ninh quốc gia về trí tuệ nhân tạo của Mỹ (NSCAI) năm 2021 cảnh báo về những nguy cơ xảy ra trong tương lai khi các đối thủ của Mỹ sử dụng máy học, lên kế hoạch, tạo ra các nền tảng, hệ thống mạng nhằm tác động, thao túng niềm tin, ứng xử và hành vi của công dân Mỹ bằng những cách thức khó có thể phát hiện(15). Dự báo đến năm 2025, ước tính có khoảng 1/3 dữ liệu của thế giới sẽ được tạo ra ở Trung Quốc; đến năm 2030, khoảng 8 tỷ thiết bị ở Trung Quốc sẽ được kết nối IoT và tạo ra nhiều dữ liệu hơn. Tháng 2-2021, cựu Ngoại trưởng Mỹ Mai-cơn Pôm-peo cho rằng, Trung Quốc sẽ sử dụng AI để kiểm tra hàng loạt dữ liệu cá nhân của công dân Mỹ được khôi phục từ công nghệ và ứng dụng của Trung Quốc, đồng thời sử dụng AI như một vũ khí để đối phó với Mỹ(16).