TIN GIẢ (FAKE NEWS) LÀ MỘT LOẠI THÔNG TIN SAI LỆCH (FALSE INFORMATION)

 

Allcott và Gentzkow (2017) cho rằng bất kỳ hình thức làm sai lệch nội dung nào dù cố ý, vô ý hay nhầm lẫn để xếp vào danh mục tin giả vì tác động khiến nạn nhân hiểu lầm. Thuật ngữ “tin giả” liên quan mật thiết đến chính trị trong khi 'thông tin sai lệch', thuật ngữ này có thể đề cập đến nhiều loại thông tin sai lệch bao gồm các chủ đề như sức khỏe, môi trường và kinh tế trên tất cả các nền tảng và thể loại, trong khi “tin tức giả mạo” được hiểu hẹp hơn là các câu chuyện tin tức chính trị. Thông tin sai lệch là tin tức, câu chuyện hoặc trò lừa bịp được tạo ra để cố tình đưa thông tin sai lệch hoặc đánh lừa độc giả. Thông thường, những câu chuyện này được tạo ra để tác động đến quan điểm của người dân, tác động đến chương trình nghị sự chính trị hoặc gây nhầm lẫn và thường có thể là một hoạt động kinh doanh sinh lời cho các nhà xuất bản trực tuyến. Thông tin sai lệch có thể đánh lừa mọi người bằng cách trông giống như các trang web đáng tin cậy hoặc sử dụng tên và địa chỉ web tương tự như các tổ chức tin tức có uy tín. Theo Martina Chapman, chuyên gia về truyền thông, có ba yếu tố dẫn đến tin giả là “Không tin tưởng, thông tin sai lệch và thao túng”.

 Vai trò của internet trong phát tán thông tin sai lệch

Thông tin sai lệch không phải là mới, tuy nhiên nó đã trở thành một chủ đề nóng kể từ năm 2017. Theo truyền thống, các phóng viên nhận tin tức từ các nguồn đáng tin cậy, các nhà báo và cơ quan truyền thông được yêu cầu tuân theo các quy tắc thực hành nghiêm ngặt. Tuy nhiên, internet với đặc điểm về sự chia sẻ thông tin nhanh chóng, tính không kiểm duyệt, kiểm duyệt không chặt chẽ, với nhiều mục đích chia sẻ thông tin khác nhau và nhu cầu tiêu thụ thông tin lớn từ người dùng đã khiến thông tin sai lệch, tin giả lan truyền nhanh chóng. Hiện nay, nhiều người nhận tin tức từ các trang và mạng truyền thông xã hội và thường rất khó để biết liệu các câu chuyện đó có đáng tin cậy hay không. Tình trạng quá tải thông tin và sự thiếu hiểu biết chung về cách thức hoạt động của Internet của độc giả cũng góp phần làm gia tăng tin tức giả mạo hoặc những câu chuyện lừa bịp. Các trang truyền thông xã hội có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc tăng phạm vi tiếp cận của những loại câu chuyện này. Tính kinh tế của truyền thông xã hội ủng hộ tin đồn, tính mới, tốc độ và “khả năng chia sẻ” Simeon Yates.

Phân biệt các loại thông tin sai lệch

Có nhiều ý kiến khác nhau khi xác định các loại thông tin sai lệch. Tuy nhiên, khi đánh giá nội dung trực tuyến, có nhiều loại tin tức sai lệch hoặc gây hiểu lầm mà chúng ta cần lưu ý. Một số hình thức biểu hiện của các thông tin sai lệch là:

Những câu chuyện được cố tình bịa đặt để thu hút thêm khách truy cập trang web và tăng doanh thu quảng cáo cho các trang web. Các câu chuyện mồi chài sử dụng các tiêu đề giật gân để thu hút sự chú ý và thúc đẩy các lượt nhấp vào trang web của nhà xuất bản, thường phải trả giá bằng sự thật hoặc độ chính xác.

Những câu chuyện được tạo ra để cố tình đánh lừa khán giả, cổ xúy một quan điểm thiên vị hoặc mục đích chính trị hoặc chương trình nghị sự cụ thể.

          Rất nhiều trang web và tài khoản mạng xã hội xuất bản tin giả để giải trí và chế nhạo.

          Đôi khi các phóng viên hoặc nhà báo có thể đăng một câu chuyện với thông tin không đáng tin cậy hoặc không kiểm tra tất cả các sự kiện có thể gây hiểu lầm cho khán giả.  

          Những câu chuyện không hoàn toàn sai sự thật có thể bị bóp méo bằng cách sử dụng các tiêu đề gây hiểu lầm hoặc giật gân. Những loại tin tức này có thể lan truyền nhanh chóng trên các trang truyền thông xã hội, nơi chỉ các tiêu đề và đoạn trích nhỏ của toàn bộ bài báo được hiển thị trên nguồn cấp tin tức của khán giả.

          Nhiều người bị thu hút bởi những tin tức hoặc câu chuyện xác nhận niềm tin hoặc thành kiến của chính họ và tin giả có thể là con mồi cho những thành kiến này. Nguồn cấp tin tức trên mạng xã hội có xu hướng hiển thị tin tức và bài viết mà họ nghĩ rằng độc giả sẽ thích dựa trên các tìm kiếm được cá nhân hóa.

          Khi các nguồn chính hãng bị mạo danh bằng các nguồn sai, bịa đặt. Điều này rất nguy hiểm vì nó liên quan đến thông tin không có cơ sở thực tế được trình bày theo phong cách của một nguồn tin tức hoặc bài báo đáng tin cậy để làm cho nó trông giống như một nguồn hợp pháp.

Khi thông tin hoặc hình ảnh thực bị thao túng để đánh lừa, chẳng hạn như ảnh hoặc video đã được chỉnh sửa. Điều này có thể được sử dụng để đánh lừa mọi người hoặc tạo ra một câu chuyện sai lệch về một sự việc hoặc cá nhân nào đó.

Về mục đích của các thông tin này, thông tin sai sự thật được chia ra các loại: thông tin sai sự thật và được cố tình tạo ra để gây hại cho một người, nhóm xã hội, tổ chức hoặc quốc gia (Disinformation); thông tin sai sự thật, nhưng không được tạo ra với mục đích gây hại (Misinformation); thông tin dựa trên sự thật có thật, nhưng bị thao túng để gây hại cho một người, tổ chức hoặc quốc gia (malinformation) và lời nói căm thù (hate speech) là “bất kỳ hình thức giao tiếp nào bằng lời nói, chữ viết hoặc hành vi tấn công hoặc sử dụng ngôn ngữ miệt thị hoặc phân biệt đối xử về một người hoặc một nhóm dựa trên việc họ là ai, nói cách khác, dựa trên tôn giáo, dân tộc, quốc tịch, chủng tộc, màu da, nguồn gốc, giới tính hoặc các yếu tố nhận dạng khác. Điều này thường bắt nguồn từ thành kiến, và tạo ra sự không khoan dung và hận thù, và trong một số bối cảnh nhất định, có thể hạ thấp phẩm giá và gây chia rẽ”4 và thậm chí dẫn đến tổn hại hoặc bạo lực ngoại tuyến.

Tốc độ lan truyền nhanh. Theo nghiên cứu của Viện Công nghệ Massachusetts, tin giả lan truyền nhanh hơn nhiều so với tin tức thật, có thể lan truyền nhanh gấp 10 lần so với những tin bài hợp pháp. Nghiên cứu những tin đồn lan truyền trên Twitter trong khoảng thời gian dịch vụ ra mắt vào năm 2006 và 2017. Trong khi một số nhà lập pháp Hoa Kỳ và các nhà phê bình khác đổ lỗi cho bot tự động về việc lan truyền tin giả trước cuộc bầu cử năm 2016, các nhà nghiên cứu của MIT đã lọc ra các tweet do bot lan truyền và nhận thấy chính những con người trong thế giới thực phải chịu trách nhiệm cho vấn đề lan truyền này.   

Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng tin tức sai sự thật không chỉ lan truyền nhanh hơn những câu chuyện có thật mà còn có phạm vi tiếp cận rộng hơn nhiều, theo nghiên cứu được công bố trong tháng này trên tạp chí Science. Top 1% tin giả đã tiếp cận được từ 1.000 đến 100.000 người, trong khi thông tin thực sự hiếm khi đến được hơn 1.000 người. “Tin giả lan truyền xa hơn, nhanh hơn, rộng hơn, sâu hơn trong mọi loại thông tin,” đồng tác giả nghiên cứu Sinan Aral, giáo sư quản lý tại MIT, cho biết. Nhóm nghiên cứu đã chia tin tức thành các danh mục khác nhau, bao gồm chính trị, kinh doanh, thiên tai, v.v. – và trong tất cả các danh mục, tin giả lan truyền xa hơn và nhanh hơn tin thật, “và đôi khi theo một mức độ lớn hơn,”. Tuy nhiên, tin tức chính trị sai lệch lan truyền nhanh nhất. Nhóm đã nghiên cứu hơn 4,5 triệu tweet trong 126.000 dòng tin tức. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng hai dịch vụ phát hiện bot tiên tiến nhất để lọc ra các tweet do bot phát tán. Nhóm nghiên cứu phát hiện ra rằng các bot tăng tốc độ lan truyền tin tức giả, nhưng chúng cũng đẩy nhanh tốc độ lan truyền tin tức thật với tốc độ tương tự. Theo Sinan Aral thì “các bot không thể giải thích được sự khác biệt lớn này giữa mức độ lan truyền của tin tức giả nhanh và xa cũng như sâu và rộng so với sự thật và tác giả kết luận “con người phải chịu trách nhiệm về điều đó”.

Các nhà nghiên cứu đã không điều tra xem liệu những người tung tin sai sự thật là làm điều đó một cách ác ý hay vì họ tin đó là sự thật. Họ phát hiện ra rằng những người lan truyền tin tức giả mạo thường có ít người theo dõi hơn và ít tweet hơn những người chia sẻ tin tức hợp pháp. Aral cho rằng những người lan truyền tin giả có thể làm như vậy vì tính mới của nó và vì họ có thể đạt được địa vị bằng cách chia sẻ thông tin mới. Ông nói: “Thông tin mới có giá trị hơn thông tin bạn đã biết. Chính vì vậy, mỗi chúng ta khi tiếp nhận các thông tin phải luôn tỉnh táo, nhận diện những âm mưu chống phá của các thế lực thù địch trên không gian mạng./.