MỘT SỐ KINH NGHIỆM VỀ CHÍNH SÁCH THU HÚT, TRỌNG DỤNG CÁN BỘ TỪ TRÍ THỨC TRẺ

Vai trò của tầng lớp trí thức trẻ được đánh giá là một trong những yếu tố mang tính quyết định đến sự tồn vong hay thịnh suy của một quốc gia. Nhiều nước trên thế giới không ngừng nỗ lực trong việc củng cố, phát huy tiềm năng của trí thức trẻ thông qua nhiều cơ chế, chính sách thiết thực, hiệu quả để thu hút, trọng dụng đội ngũ này vào nền công vụ, tạo lợi thế cạnh tranh trên trường quốc tế. Không nằm ngoài xu thế đó, thời gian qua, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách “trải thảm đỏ” với nhóm đối tượng này; song, việc triển khai thực hiện còn chậm và nhiều bất cập. Chính vì vậy, thông qua tham khảo kinh nghiệm một số quốc gia trên thế giới để làm cơ sở hoàn thiện cơ chế, chính sách thu hút, tuyển chọn, trọng dụng trí thức trẻ vào nền công vụ ở nước ta là điều cần thiết.

Thực tiễn 35 năm tiến hành công cuộc đổi mới ở nước ta đã khẳng định tầng lớp trí thức trẻ không chỉ là tài sản quý giá của quốc gia mà còn đóng vai trò là đội ngũ lãnh đạo kế cận, nòng cốt trong việc xây dựng và phát triển đất nước, hội nhập quốc tế. Theo đó, việc thu hút, trọng dụng cán bộ là trí thức trẻ vừa là nhiệm vụ cấp bách trước mắt, vừa là nhiệm vụ chiến lược, thường xuyên và lâu dài, đặc biệt trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra ngày càng sâu rộng trên quy mô toàn cầu như hiện nay.

Thấm nhuần sâu sắc tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”, Đảng và Nhà nước thời gian qua đã nỗ lực tăng cường, đẩy mạnh phát huy vai trò, thế mạnh của trí thức trẻ, xem đây là một trong những lực lượng then chốt để thích nghi với sự thay đổi nhanh chóng của cục diện thế giới, xu hướng hợp tác, cạnh tranh quốc tế cùng với yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 19-5-2018 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược, đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ nêu rõ cần “Hoàn thiện cơ chế, đẩy mạnh thu hút, tạo nguồn cán bộ từ sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, cán bộ khoa học trẻ có triển vọng và đặc biệt quan tâm đào tạo, bồi dưỡng, rèn luyện lớp cán bộ kế cận. Chủ động nắm, tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng, rèn luyện đối với sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc ở trong nước và nước ngoài” và xác định một trong năm đột phá chiến lược là “… có cơ chế, chính sách để tạo cạnh tranh bình đẳng, lành mạnh và thu hút, trọng dụng nhân tài”. Nghị quyết số 52-NQ/TW ngày 27-9-2019 của Bộ Chính trị về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư cũng chỉ rõ “Tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích, thu hút, sử dụng nhân tài, nguồn nhân lực chất lượng cao”. Cụ thể hóa chủ trương, đường lối của Đảng, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 87/2014/NĐ-CP ngày 22-9-2014 quy định về thu hút cá nhân hoạt động khoa học và công nghệ là người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia nước ngoài tham gia hoạt động khoa học và công nghệ tại Việt Nam hay Nghị định 140/2017/NĐ-CP ngày 5-12-2017 về chính sách thu hút, tạo nguồn cán bộ từ sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, cán bộ khoa học trẻ...

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy việc triển khai các cơ chế, chính sách về thu hút, trọng dụng cán bộ là trí thức trẻ đủ năng lực làm việc trong môi trường quốc tế ở nước ta còn nhiều bất cập. Quan điểm của Đảng, chính sách của Nhà nước ta về thu hút, trọng dụng nhân tài, đặc biệt là trí thức trẻ đã có từ trước đến nay nhưng còn chậm trong việc xây dựng thành chiến lược quốc gia hoàn chỉnh, chưa được thể chế bằng một văn bản ở tầm đạo luật. Chính sách “trải thảm đỏ” đối với nhân lực chất lượng cao thời gian qua nhìn chung chưa đủ sức thu hút mạnh mẽ trí thức trẻ vào làm việc trong các cơ quan Đảng, Nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội và lực lượng vũ trang. Công tác của nhiều cấp uỷ, chính quyền từ Trung ương đến cơ sở về chính sách thu hút, tạo nguồn cán bộ từ sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, cán bộ khoa học trẻ còn thiếu nhất quán, chưa đầy đủ và mạnh mẽ. Một số thu hút được thì còn lúng túng, bị động trong bố trí, sử dụng; có nơi còn tư tưởng hẹp hòi, định kiến, không mạnh dạn đề bạt cán bộ trẻ, dẫn tới cán bộ không yên tâm công tác, không phát huy được hết năng lực, sở trường, gây lãng phí nguồn lực, phát sinh dư luận không tốt về chủ trương sử dụng nhân tài của Đảng và Nhà nước.

Trong những năm tới, tình hình thế giới và khu vực vẫn tiếp tục diễn biến phức tạp, khó lường. Sự phát triển không ngừng của khoa học - công nghệ đã khiến thế giới thay đổi nhanh chóng, các ngành công nghiệp tri thức đang gia tăng về số lượng. Theo thống kê, có 85% vị trí mới được tạo ra từ đầu thế kỷ này (Bisson và cộng sự, 2010) đã đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với đội ngũ cán bộ, đặc biệt là cán bộ lãnh đạo, quản lý. Các nước trên thế đã và đang nhìn nhận một cách nghiêm túc việc cạnh tranh nhân tài bởi lực lượng này sẽ quyết định đến chất lượng và vị thế của quốc gia trên bản đồ thế giới. Trong những năm qua, một số quốc gia có nền công vụ phát triển vượt bậc như Hoa Kỳ, Thụy Sĩ, Hàn Quốc, Xin-ga-po, Trung Quốc… có nhiều đột phá trong việc thu hút, trọng dụng trí thức trẻ vào những vị trí quan trọng trong bộ máy nhà nước. Những cải cách, tiến bộ ở những nước này bảo đảm xây dựng đội ngũ cán bộ có năng lực, đạo đức, khả năng thích nghi tốt với môi trường quốc tế, luôn đặt yếu tố hiệu quả công việc lên hàng đầu; đề cao tính linh hoạt, chủ động của mỗi cá nhân nhưng không thoát ly khỏi nguyên tắc nền tảng, cốt lõi mà mỗi nền công vụ đặt ra. Thu hút, tuyển chọn, bố trí sử dụng nguồn cán bộ trí thức trẻ luôn chú trọng tính công khai, minh bạch, khách quan, hạn chế tối đa tiêu cực trong thi tuyển, gắn liền với cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm đúng quy trình, đúng tiêu chuẩn, đáp ứng yêu cầu công việc.

Phát hiện, thu hút, trọng dụng nhân tài, đặc biệt đối với trí thức trẻ là khâu đột phá của công tác cán bộ. Chiến lược nhân tài phải gắn với chiến lược cán bộ thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nhằm tạo lập, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ “vừa hồng, vừa chuyên”, giàu đức, thực tài. Từ kinh nghiệm quốc tế về thu hút, tuyển chọn và trọng dụng trí thức trẻ vào nền công vụ, có thể đúc rút một số bài học quý báu cho Việt Nam như sau:

Một là, nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò của trí thức trẻ và trách nhiệm của cấp ủy, tổ chức đảng, người đứng đầu trong việc thu hút, trọng dụng trí thức trẻ.

Thống nhất nhận thức về trí thức trẻ là tiềm lực và sức mạnh của quốc gia; là hạt nhân của nền kinh tế trí thức; là một trong những nguồn lực quan trọng để hiện thực hóa khát vọng đất nước phồn vinh, hạnh phúc như Nghị quyết Đại hội XIII đã đặt ra. Thu hút, trọng dụng trí thức trẻ vào nền công vụ là nhiệm vụ chiến lược, cấp bách nhưng cũng việc khó, phức tạp bởi tác động từ nhiều yếu tố dễ dẫn đến hiện tượng “chảy máu chất xám” như điều kiện phát triển kinh tế - xã hội; hiệu quả của hệ thống cơ chế, chính sách; yếu tố khách quan, minh bạch trong hệ thống chính trị hay định kiến xã hội… Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành các nghị quyết, quy định, quy chế quan trọng về công tác cán bộ và thu hút, trọng dụng tài năng trẻ; song, đây vẫn được coi là khâu yếu qua nhiều nhiệm kỳ và chưa được quan tâm, đánh giá đúng mức. Do đó, cần triển khai chiến lược này trên tinh thần “có kế thừa, có đổi mới; vừa làm vừa rút kinh nghiệm, hoàn thiện mở rộng dần; không cầu toàn, không nóng vội”; đặc biệt đề cao vai trò, trách nhiệm của cấp ủy, tổ chức đảng, người đứng đầu cơ quan, đơn vị. Thực tế đã chỉ ra rằng, những quốc gia có những nhà lãnh đạo kiệt xuất với tầm nhìn chiến lược thường sẽ đi đầu trong việc thu hút, trọng dụng tài năng trẻ và gặt hái được nhiều thành công như những cống hiến to lớn của Cố Tổng thống Lý Quang Diệu đối với quốc đảo Xin-ga-po. Bản thân họ phải là những cán bộ năng động, có tầm nhìn mới, có tư duy sáng tạo, bản lĩnh trong hoạch định đường lối chủ trương và áp dụng những chính sách táo bạo, linh hoạt, phù hợp mới có thể đại diện tiếng nói của nhân dân, hiệu triệu những tài năng trẻ trên khắp mọi miền Tổ quốc ra sức cống hiến, chung tay xây dựng đất nước hùng cường, thịnh vượng.

Hai là, xây dựng tiêu chí đánh giá việc thu hút, trọng dụng cán bộ là trí thức trẻ trong khu vực công áp dụng phạm vi trên toàn quốc.

Vừa qua, Bộ Nội vụ đã công bố Dự thảo Chiến lược quốc gia thu hút, trọng dụng nhân tài với phương châm “Kết nối với nhân tài của ngày mai từ những người có triển vọng tài năng của ngày hôm nay” và phương châm “Bốn tốt” (Đãi ngộ tốt - Cơ hội thăng tiến tốt - Môi trường làm việc tốt - Để sáng tạo tốt). Dự thảo đã xác định một số nguyên tắc cơ bản như xây dựng tổ chức thực hiện chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài phải tuân thủ đường lối, chính sách của Đảng, bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác cán bộ; đồng thời, phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn và phải phù hợp với đặc điểm và vị trí việc làm của từng cơ quan, đơn vị. Phải có lộ trình triển khai, phân công nhiệm vụ rõ ràng giữa các cơ quan, đơn vị, đánh giá tổng kết, rút kinh nghiệm để có những giải pháp khắc phục kịp thời, theo từng giai đoạn cụ thể. Xây dựng chính sách nhân tài đảm bảo khách quan, công khai, minh bạch. Có cơ chế đãi ngộ đặc biệt, tạo lập môi trường làm việc tốt để nhân tài phát huy năng lực, thể hiện tài năng cống hiến cho đất nước ở tất cả các ngành, lĩnh vực; có chính sách khen thưởng những cá nhân, tổ chức tiến cử, phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo và sử dụng đúng nhân tài; xử lý nghiêm những hành vi lạm dụng quyền lực để gây cản trở, trù dập nhân tài.

Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có văn bản nào quy định về tiêu chí đánh giá việc thu hút, trọng dụng cán bộ là trí thức trẻ. Từ kinh nghiệm của các quốc gia châu Âu, cần xây dựng một bộ tiêu chí để đánh giá xoay quanh năm trụ cột chính, bao gồm: ̣(1) Thu hút cán bộ trẻ; (2) Phát triển cán bộ trẻ; (3) Giữ chân cán bộ trẻ; (4) Tạo môi trường, điều kiện cho cán bộ trẻ và (5) Chỉ số năng lực cán bộ trẻ. Xuất phát điểm từ năm trụ cột này có thể phát triển thành các tiêu chí thành phần và cụ thể hóa bằng các chỉ số đo lường chi tiết. Trước mắt, sau khi hình thành bộ khung tiêu chí đánh giá có thể triển khai thí điểm ở cấp cơ sở. Song song với việc áp dụng triển khai và cụ thể hóa đường lối, chính sách của Trung ương về thu hút, trọng dụng trí thức trẻ trong khu vực công, mỗi xã, huyện áp dụng tiêu chí đánh giá hàng năm, hình thành nên bảng xếp hạng, cạnh tranh giữa các địa phương với nhau. Sau khi sơ kết, tổng kết triển khai thí điểm có thể cân nhắc áp dụng cho cấp tỉnh, sử dụng như bộ tiêu chí chung cho quốc gia. Bên cạnh việc áp dụng đánh giá theo cấp chính quyền địa phương, có thể nghiên cứu ứng dụng theo nhóm ngành trọng điểm, ưu tiên những ngành tiềm năng trong nền kinh tế tri thức và phù hợp với tiến trình hội nhập, đáp ứng yêu cầu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư như chính trị và quản lý điều hành nhà nước; công nghệ số, công nghệ sinh học; giáo dục, y tế; năng lượng, môi trường…

Ba là, hoàn thiện và nâng cao chất lượng, hiệu quả triển khai cơ chế, chính sách về thu hút, tuyển chọn, trọng dụng cán bộ trẻ.

Đây cũng là một trong những phương hướng triển khai được đề cập trong Dự thảo Chiến lược quốc gia thu hút, trọng dụng nhân tài trong giai đoạn đầu. Cụ thể, Chiến lược sẽ tập trung vào việc hoàn thiện, chuẩn hóa, đồng bộ thể chế pháp luật về thu hút, trọng dụng nhân tài, bảo đảm đồng bộ với quy định về công tác cán bộ của Đảng; có thực hiện thí điểm và sơ kết, rút kinh nghiệm, không nôn nóng, chủ quan, duy ý chí. Việt Nam cần xây dựng một quy trình bài bản, khoa học từ khâu tạo nguồn tới khâu tuyển chọn và quản lý đội ngũ nhân tài trẻ tuổi của quốc gia làm việc trong nền công vụ. Đội ngũ này phải được hoạch định chiến lược phát triển phù hợp, phát huy tối đa sở trường tới việc đãi ngộ xứng đáng, giải quyết hài hòa yếu tố vật chất và tinh thần để tránh hiện tượng “chảy máu chất xám” từ khu vực công sang khu vực tư hoặc từ Việt Nam sang các nước khác. Mỗi địa phương, dựa trên đặc điểm và nhu cầu cụ thể cần có những chiến lược và chính sách linh hoạt để trọng dụng nguồn nhân lực tài năng phù hợp. Tránh trường hợp áp dụng rập khuôn, máy móc, hưởng ứng theo phong trào, không thiết thực, hiệu quả, gây lãng phí nguồn chất xám của đất nước. Cùng với đó cũng cần biểu dương, khuyến khích, nhân rộng các mô hình, cách làm hay, sáng tạo về thu hút, trọng dụng nhân tài ở địa phương để tạo động lực, niềm tin cho cán bộ. Cơ quan thanh tra nhà nước xây dựng và thực hiện nội dung thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật về thu hút và trọng dụng nhân tài trong kế hoạch thanh tra định kỳ và đột xuất để phát huy, nhân rộng điển hình tốt và ngăn ngừa, phát hiện, xử lý vi phạm. Cơ quan kiểm tra của Đảng tăng cường, đẩy mạnh công tác kiểm tra việc thực hiện chính sách, pháp luật về thu hút, trọng dụng nhân tài và xử lý vi phạm với đối tượng thuộc thẩm quyền kiểm tra.

Bốn là, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nhân tài trẻ tuổi, lấy giáo dục theo lĩnh vực trọng điểm làm gốc.

Để củng cố và tạo nguồn nhân tài quốc gia, Việt Nam cần có những chiến lược đầu tư thích đáng hơn nữa cho giáo dục nói chung, trong đó chú trọng giáo dục phổ thông và đại học. Trong bối cảnh hiện nay, cần phải đầu tư để hình thành những cơ sở giáo dục có khả năng thu hút học viên trong nước và quốc tế tài năng. Chính đội ngũ này, trong tương lai, nếu được thu hút và trọng dụng sẽ là lá cờ đầu trên con đường hình thành nền kinh tế tri thức của đất nước. Coi trọng giáo dục để phát hiện, đào tạo nhân tài trong lĩnh vực xác định là mũi nhọn của đất nước ngay từ khi còn là học sinh với phương châm “giáo dục năng khiếu, tài năng là một chiến lược phát triển cơ bản phải được coi là ưu tiên số một so với bất kỳ ngành phát triển nào” như kinh nghiệm của Hàn Quốc.

Đối với cán bộ trẻ, cần đánh giá và rà soát nhu cầu nâng cao năng lực để xây dựng chương trình đào tạo, bồi dưỡng thích hợp đối với người có tài năng; bảo đảm tạo điều kiện thuận lợi để tham gia đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng phù hợp với năng lực, sở trường công tác. Chính sách, kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức, viên chức hàng năm và cả nhiệm kỳ phải gắn với tạo nguồn nhân tài. Thực hiện rà soát và đề xuất có chỉ tiêu tỷ lệ nhân tài tham gia các khóa đào tạo trình độ quản lý, lý luận chính trị, kiến thức về hội nhập quốc tế, ngoại ngữ, bồi dưỡng kỹ năng và cập nhật kiến thức mới phù hợp từng chức danh.

Năm là, kết hợp hài hòa nguồn lực trong nước và ngoài nước.

Để thu hút, tuyển chọn và trọng dụng tri thức trẻ đủ bản lĩnh và năng lực làm việc trong môi trường quốc tế, các quốc gia thường tận dụng ưu thế sẵn có để hướng tới nguồn nhân tài ở trong nước bởi nếu không thực sự huy động, phát huy tối đa tiềm lực của nhóm đối tượng này sẽ lãng phí nguồn nhân lực độc nhất, mang đậm bản sắc, dấu ấn của quốc gia mình. Bên cạnh đó, để hình thành nền kinh tế tri thức, việc trọng dụng và thu hút nhân tài không nên chỉ giới hạn trong phạm vi trong vùng lãnh thổ quốc gia mà mở rộng trong phạm vi quốc tế. Chỉ có những nước đủ mạnh dạn, tự tin, sẵn sàng chào đón những “làn gió mới” mới thực sự đủ mạnh mẽ để trụ vững trong “cuộc chiến” thu hút nhân tài đang diễn ra ngày càng khốc liệt giữa các quốc gia. Các bộ, ngành, đặc biệt là những ngành kinh tế trọng điểm cần có bước đi táo bạo hơn trong việc mời những trí thức Việt kiều đã thành công ở những nước phát triển về nắm giữ một số vị trí then chốt trong bộ máy lãnh đạo của bộ, ngành mình để tạo nên những đột phá cần thiết, kéo theo sự thay đổi của toàn bộ nền kinh tế. Kinh nghiệm này được xem là một trong những chìa khóa để giúp Hoa Kỳ và Trung Quốc tập hợp được đội ngũ cán bộ hùng mạnh, góp phần đưa vị thế quốc gia vươn tầm quốc tế, trở thành cường quốc trên thế giới hiện nay.

Ngoài ra, một điểm nhấn quan trọng được nhắc đến trong dự thảo Chiến lược quốc gia thu hút, trọng dụng nhân tài là không phân biệt đảng viên hay người ngoài Đảng. Điều này bắt nguồn từ truyền thống đoàn kết của dân tộc Việt Nam, được kết tinh và tỏa sáng trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Nghị quyết số 26-NQ/TW Hội nghị Trung ương 7, khóa XII đã chỉ rõ: “Xây dựng chiến lược quốc gia về thu hút và trọng dụng nhân tài theo hướng không phân biệt đảng viên hay người ngoài Đảng, người Việt Nam ở trong nước hay ở nước ngoài”.

Như vậy, thông qua năm bài học rút ra từ kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới, Đảng và Nhà nước trong thời gian tới cần tiếp tục nghiên cứu, triển khai quyết liệt, đồng bộ hơn nữa những cơ chế, chính sách thu hút, trọng dụng cán bộ là trí thức trẻ. Từ đó, xây dựng được đội ngũ cán bộ trẻ tinh nhuệ có phẩm chất, năng lực, uy tín, ngang tầm nhiệm vụ; bảo đảm sự chuyển tiếp liên tục, vững vàng giữa các thế hệ, đủ sức lãnh đạo đưa nước ta tiếp bước trên con đường phát triển, hội nhập quốc tế, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, ngày càng phồn vinh, hạnh phúc./.