Quan niệm mới về sự phát triển

 

Cuối thế kỷ XX, khái niệm phát triển không thể dừng lại trong phạm vi kinh tế và đã được mở rộng nội hàm. Tổ chức UNESCO đã đưa ra quan niệm về phát triển như sau: “Khái niệm phát triển phải bao gồm các nhân tố kinh tế và xã hội, cũng như các giá trị đạo đức và văn hóa, quy định sự nảy nở và phẩm giá con người trong xã hội. Nếu như con người là nguồn lực của phát triển, nếu như con người vừa là tác nhân lại vừa là người được hưởng, thì con người phải được coi chủ yếu như là sự biện minh và là mục đích của sự phát triển”.

Như vậy, phát triển là một bước tiến tương đối toàn diện và đồng bộ của một cộng đồng, quốc gia trong một thời kỳ nhất định của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa tinh thần. Phát triển phải bao hàm cả sự tăng trưởng về kinh tế gắn liền với bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội, phát triển đời sống văn hóa tinh thần lành mạnh, phong phú của con người, bảo vệ môi trường sinh thái. Cần phải phát triển toàn diện cả kinh tế, văn hóa, xã hội, ổn định về chính trị và hướng tới sự phát triển bền vững. Cụ thể như sau: Về kinh tế: không chỉ chú trọng đến vật chất, quy mô và số lượng mà còn quan tâm đến chất lượng phục vụ cuộc sống. Về xã hội: cuộc sống văn minh, bình yên, an sinh xã hội được đảm bảo, con người sống hài hòa, công bằng, cuộc sống được cải thiện, không có nhóm xã hội nào đứng ngoài cuộc sống cộng đồng và mở mang quốc gia. Về môi trường tự nhiên: tăng cường khả năng tái sinh của hệ sinh thái, mức độ ô nhiễm thấp. Về chính trị: kết hợp và dung hòa các vấn đề xã hội. Các quyết sách chính trị phù hợp với đạo lý và nguyện vọng của con người, giảm thiểu căng thẳng, tôn trọng và bảo vệ sự công bằng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tôn trọng luật pháp quốc tế, hướng tới phát triển bền vững: “Phát triển bền vững được hiểu là hoạt động phát triển nhằm đáp ứng các nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng các nhu cầu của thế hệ mai sau”.

Trong Hội nghị về môi trường toàn cầu tại Rio de Janeiro (Brazil), quan điểm phát triển mới của nhân loại được khẳng định: Phát triển bền vững được hình thành trong sự hội nhập, đan xen và thỏa hiệp của ba hệ thống tương tác là hệ tự nhiên, hệ kinh tế và hệ văn hóa xã hội. Cần phải đẩy mạnh hợp tác quốc tế, hợp tác toàn cầu để cùng phát triển, phát triển kinh tế - xã hội nhằm mục tiêu để phát triển con người - vấn đề trung tâm của phát triển. Nếu tách phát triển khỏi văn hóa, chạy theo mô hình “xã hội tiêu thụ” là ngõ cụt của phát triển. Không thể coi một xã hội là phát triển với lối sống sa đọa đạo đức, nhân phẩm, tình người... bị chà đạp. Không thể coi là con người phát triển hài hòa với kiểu sống thực dụng chỉ biết có hiện tại, chỉ biết hưởng thụ chạy theo lạc thú mà không có hoài bão, ước mơ về tương lai và quay lưng lại với quá khứ.

Trước những hậu quả của việc tách rời văn hóa khỏi phát triển trong thế kỷ XX, loài người đã thức tỉnh lương tri và trí tuệ, phản ứng gay gắt trước những hướng đi sai lầm. Nhân loại tiến bộ phê phán mạnh mẽ việc coi nhẹ nhân tố văn hóa trong phát triển. Từ những kinh nghiệm sâu sắc về sự tách rời văn hóa và phát triển, quan niệm phát triển chỉ đơn thuần là tăng trưởng kinh tế, Liên hợp quốc và UNESCO đã chính thức phát động Thập kỷ quốc tế phát triển văn hóa (1988-1997) với bốn mục tiêu lớn: Thừa nhận vị trí của văn hóa trong phát triển, tìm ra mọi phương thức có thể có cho sự hòa hợp giữa sản xuất, sáng tạo, và để kinh tế có thể bắt rễ trong văn hóa. Khẳng định và làm phong phú bản sắc văn hóa (của các cộng đồng, dân tộc). Mở rộng sự tham gia vào đời sống văn hóa của các cá nhân và cộng đồng. Đẩy mạnh hợp tác văn hóa quốc tế.

Trong dịp này, Tổng Thư ký Liên hợp quốc P.Decuellar nêu rõ: “Thập kỷ này sẽ kêu gọi cộng đồng quốc tế tạo ra những hình mẫu phát triển mà không chỉ đơn thuần phát triển kinh tế mà còn phải tính đến tầm quan trọng của con người với những di sản, khát vọng và trong tổng thể các giá trị vật chất, tinh thần; cá nhân và xã hội của mình... Phát triển, tất nhiên có nghĩa là sự thay đổi đầu tiên và trên hết, sự thay đổi phải đem lại cuộc sống phồn vinh và có chất lượng, được mỗi cộng đồng chấp nhận”.

 Tiếp theo quan điểm này, nguyên Tổng Giám đốc UNESCO, F.Mayor nhấn mạnh: “Kinh nghiệm của hai thập kỷ qua cho thấy rằng, trong mọi xã hội ngày nay, bất luận ở trình độ phát triển kinh tế nào hoặc theo xu hướng chính trị nào, văn hóa và phát triển là hai mặt gắn liền với nhau. Hễ nước nào tự đặt ra cho mình mục tiêu phát triển kinh tế mà tách rời môi trường văn hóa thì nhất định sẽ xảy ra những mất cân đối nghiêm trọng cả về mặt kinh tế lẫn văn hóa và tiềm năng sáng tạo của nước ấy sẽ bị suy yếu rất nhiều. Một sự phát triển chân chính đòi hỏi phải sử dụng một cách tối ưu nhân lực và vật lực của mỗi cộng đồng. Vì vậy phân tích đến cùng, các trọng tâm, các động lực và các mục đích của phát triển phải được tìm trong văn hóa.

Từ nay trở đi văn hóa cần coi mình là một nguồn bổ sung trực tiếp cho phát triển và ngược lại phát triển cần thừa nhận văn hóa giữ một vị trí trung tâm, một vai trò điều tiết xã hội. Đòi hỏi bức thiết ấy không chỉ đặt ra tại các nước đang phát triển. Đòi hỏi ấy cũng được đặt ra ngày càng mãnh liệt tại các nước công nghiệp. Đòi hỏi bức thiết ấy cuối cùng được đặt ra trong quan hệ giữa các quốc gia và các khu vực...”.