Quy luật kế thừa của văn hóa trong quá trình phát triển

 

Theo quan điểm duy vật biện chứng, kế thừa là một trong những mặt bản chất nhất của quy luật phủ định của phủ định biểu hiện ra trong tự nhiên, xã hội và tư duy như là mối liên hệ tất yếu khách quan giữa cái cũ và cái mới trong quá trình phát triển. Chiết tự chữ “kế thừa” trong ý nghĩa của từ Hán - Việt là tiếp tục và nâng cao lên (kế là tiếp tục, tiếp nhận, tiếp thu; thừa là nhân lên, mở rộng ra, nâng cao lên).

Tính khách quan của quy luật kế thừa của văn hóa được quy định bởi tính khách quan của chính sự tồn tại và phát triển của đời sống xã hội. Lịch sử nhân loại nói chung và lịch sử các cộng đồng người nói riêng về cơ bản là một quá trình diễn ra liên tục. Các giai đoạn sau, thế hệ sau bao giờ cũng phải tiếp nhận và tiếp tục phát triển trên cơ sở những thành tựu mà giai đoạn trước đã đạt được. Học thuyết Mác-Lênin đã khẳng định: “Lịch sử chẳng qua chỉ là sự tiếp nối của những thế hệ riêng rẽ trong đó mỗi thế hệ đều khai thác những vật liệu, những tư bản, những lực lượng sản xuất do tất cả những thế hệ trước để lại; do đó, mỗi thế hệ một mặt tiếp tục cái hoạt động được truyền lại, trong những hoàn cảnh đã hoàn toàn thay đổi, và mặt khác, lại biến đổi những hoàn cảnh cũ bằng một hoạt động hoàn toàn thay đổi”^[1].

Sự tồn tại và phát triển của văn hóa bị chi phối bởi quy luật kế thừa trên đây của đời sống xã hội. Như vậy, sự tồn tại và phát triển văn hóa của nhân loại nói chung và của mỗi cộng đồng nói riêng phải tuân theo quy luật chung, giai đoạn sau phải tiếp tục phát huy, phát triển trên những thành tựu, kết quả mà giai đoạn trước đã tạo ra. Trong đó diễn ra hai quá trình: Giai đoạn sau, thế hệ sau muốn phát triển thì phải tiếp nhận những thành tựu văn hóa mà giai đoạn trước, thế hệ trước để lại; Các thế hệ trước muốn truyền lại cho thế hệ sau thì phải sử dụng (và chỉ có thể sử dụng) những gì mà cha ông của họ và chính bản thân họ đã sáng tạo ra.

V.I.Lênin cho rằng: Việc dạy dỗ, giáo dục, rèn luyện thế hệ trẻ phải xuất phát từ những vật liệu mà xã hội cũ để lại cho chúng ta. Chúng ta chỉ có thể xây dựng xã hội mới bằng tổng số kiến thức, các tổ chức và thiết chế, bằng cái dự trữ nhân lực và vật lực mà xã hội cũ để lại cho chúng ta. Nói đến quy luật kế thừa của văn hóa là nói đến vai trò của di sản văn hóa (kế thừa cái gì?). Kế thừa chỉ có thể là kế thừa di sản của quá khứ.

---

[1] C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia, H.1995, t.3, tr.65.