Thuật ngữ “văn hóa” đã xuất hiện rất sớm

 

Trong lịch sử loài người, thuật ngữ “văn hóa” đã xuất hiện rất sớm. Tại phương Tây, chữ văn hóa (culture - tiếng Anh, tiếng Pháp đều viết giống nhau) có nguồn gốc từ chữ Latinh cultus với nghĩa gốc khởi nguyên là “gieo trồng”, “vun xới” trong trồng trọt cây lương thực (nghĩa là chăm sóc cây cối từ gieo hạt, nảy mầm, lên cây, đơm hoa, kết trái). Sau này, chữ culture (văn hóa) được mở rộng nghĩa dùng trong đời sống xã hội, chỉ sự “gieo trồng trí tuệ” cho con người, giáo dục - đào tạo con người, hình thành phát triển con người và cộng đồng dân tộc.

Trong lịch sử phương Đông, quan niệm văn hóa được nói đến nhiều ở Trung Quốc cổ xưa, thể hiện qua cách chiết tự chữ nghĩa. Văn hóa là “nhân văn giáo hóa”, “văn trị giáo hóa”. Trước hết, theo cách hiểu thứ nhất, văn hóa là “nhân văn giáo hóa”. Trong sách Chu Dịch thế kỷ VI-V tr.CN, ở Quẻ Bí có câu: “Quan hồ nhân văn dĩ hóa thành thiên hạ” (xem dáng vẻ của con người mà cải biến thành thiên hạ). Ở đây xuất hiện hai chữ “văn” và “hóa”. Văn là vẻ đẹp của con người, do con người sáng tạo ra (nhân văn khác với thiên văn - văn của trời, khác với địa văn - văn của đất). Hóa là đem cái “văn” mà cải hóa, giáo hóa cho con người, làm cho con người hóa ra có văn (trở nên tốt đẹp). Văn hóa là “nhân văn giáo hóa” hay “văn minh giáo hóa”, tức là tác động đến cá nhân, biến sinh thể người thành con người xã hội. Như vậy, văn hóa có nghĩa là đem “cái đẹp của con người”- tức là các giá trị nhân văn làm chuẩn mực để thay đổi con người thoát khỏi tình trạng hoang dã, lạc hậu, kém hiểu biết. Nói cách khác, văn hóa là làm cho người ta trở nên đẹp đẽ - cái đẹp chỉ có ở người. Theo cách hiểu thứ hai, văn hóa là “văn trị giáo hóa”. Trong sách Thuyết uyển chi vũ của Lưu Hướng thời Tây Hán (năm 206 tr.CN đến năm 25 SCN), có câu: “Thánh nhân cai trị thiên hạ trước hết dùng văn đức, sau mới dùng vũ lực”. Dùng vũ lực chỉ để đối phó với kẻ bất phục tùng. Dùng văn đức không thay đổi được thì sẽ chinh phạt.

Như vậy, văn trị là lấy văn đức để giáo hóa, đưa con người vào trật tự, kỷ cương, phép tắc, lễ nghĩa mà tổ chức, quản lý, cai trị họ, lấy “văn trị” đối lập với “vũ trị”. Từ Hồng Hưng cho rằng: “Văn hóa (thời xưa) là văn trị giáo hóa, lễ nhạc, điển chương, chế độ. Cách giải thích này vẫn được bảo trì ở Trung Quốc đến ngày nay, đương nhiên nó không hoàn toàn giống nghĩa cultura của phương Tây”. Nếu như theo cách hiểu thứ nhất, văn hóa là “nhân văn giáo hóa”, đem văn hóa tác động vào cá nhân, thì theo cách hiểu thứ hai “văn trị giáo hóa” là đem văn hóa tác động vào cộng đồng để tổ chức cộng đồng, tổ chức xã hội. Trong lịch sử phong kiến, các bậc hoàng đế chân chính, các bậc thánh nhân trị thiên hạ, trước dùng văn đức rồi sau mới dùng vũ lực. Cho nên, các đấng minh quân (vua sáng) thường dùng Thi, Thư, Lễ, Nhạc, điển chương, văn sách để giáo hóa thần dân (đối lập với việc dùng uy lực, vũ lực, uy thế để cưỡng chế, bình định, chinh phục), tức là quan điểm dùng văn trị, đức trị, nhân trị để vỗ về, cảm hóa con người theo các giá trị chuẩn mực chân, thiện, mỹ. Vào thế kỷ XV, Nguyễn Trãi đã bày tỏ quan niệm về văn hóa trong áng “thiên cổ hùng văn” Đại cáo bình Ngô, coi văn hóa là văn hiến, là phong tục, là việc nhân nghĩa ở đời: “Trọn hay: Đem đại nghĩa để thắng hung tàn /Lấy chí nhân để thay cường bạo…”.