Bản chất của văn hóa

 

 

Khái niệm văn hóa thường dễ bị đồng nhất với khái niệm học vấn và khái niệm văn minh. Trong Báo cáo Chủ nghĩa Mác và văn hóa Việt Nam đọc tại Hội nghị văn hóa toàn quốc lần thứ hai (7-1948), đồng chí Trường Chinh nêu rõ: Trong lịch sử loài người, nhiều dân tộc chưa có văn minh, song đã có văn hóa. Văn hóa và văn minh là những khái niệm gần gũi nhưng không đồng nhất.

Về bản chất, có thể hiểu văn minh là khái niệm dùng để chỉ trạng thái phát triển của xã hội khi đã đạt đến trình độ văn hóa nhất định được đánh dấu bằng sự ra đời của chữ viết, sự hình thành tổ chức nhà nước, có một trình độ kỹ thuật phát triển cao phục vụ sản xuất và các nhu cầu của đời sống tinh thần theo xu hướng nhân bản hóa. Văn minh là trình độ của một nền văn hóa, là nấc thang của một nền văn hóa trong tiến trình phát triển. Thông thường, khái niệm văn minh cũng được dùng để chỉ trình độ phát triển của nhân loại đạt tới trong một thời điểm lịch sử nào đó. Chẳng hạn, người ta hay nói đến văn minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp, văn minh hậu công nghiệp v.v..

Trình độ học vấn có thể là chìa khóa để mở mang trí tuệ và tâm hồn, có nghĩa là để vươn tới trình độ văn hóa. Nhưng, đó cũng chỉ là điều kiện, là khả năng. Trong thực tế vẫn tồn tại hiện tượng: có người đạt trình độ học vấn cao nhưng trong lối sống, cách xử thế vẫn bị coi là thiếu văn hóa nếu thiếu tình người, thiếu lòng vị tha, thiếu khát vọng vươn tới chân, thiện, mỹ. Cũng như mọi sinh thể khác trong vũ trụ, con người là một bộ phận của tự nhiên, chịu sự quy định chặt chẽ của đại tự nhiên. Nhưng khác với các sinh vật khác, con người còn có một “không gian riêng”, một “thiên nhiên thứ hai” do con người tạo ra bằng lao động và tri thức. “Thiên nhiên thứ hai” đó chính là văn hóa. Nếu tự nhiên là cái nôi đầu tiên nuôi sống con người thì văn hóa là cái nôi thứ hai, ở đó toàn bộ đời sống tinh thần của con người được hình thành, nuôi dưỡng và phát triển. Con người không thể tồn tại nếu tách rời đại tự nhiên, cũng như con người không thể trở thành con người nếu tách rời môi trường văn hóa. Văn hóa chính là sự phát huy các năng lực bản chất người của con người, là sự thể hiện đầy đủ nhất trình độ người, cho nên văn hóa có mặt trong bất cứ hoạt động nào của con người, dù đó là hoạt động trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội hay cách cư xử, giao tiếp, thậm chí đến cả những suy tư thầm kín nhất.