Văn hóa là kết quả phát triển, tiến hóa của nhân loại

 

Trong khoảng thời gian từ thế kỷ XVIII-XIX, cùng với sự phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa, khoa học kỹ thuật phát triển theo và đặc biệt do yêu cầu của chủ nghĩa tư bản đi tìm kiếm thuộc địa, thống trị các dân tộc khác, vấn đề nghiên cứu văn hóa được đặt ra. Văn hóa trở thành đối tượng nghiên cứu của một số ngành khoa học xã hội và nhân văn. Từ đây, khái niệm “văn hóa” trở thành thuật ngữ khoa học, chẳng hạn trong tác phẩm Khoa học chung về văn hóa của Klem (người Đức) xuất bản năm 1855 hay trong tác phẩm Văn hóa nguyên thủy của Tylor ra đời năm 1871. Sau đó, thuật ngữ “văn hóa” (culture) từ châu Âu lan sang châu Á. Tại Nhật Bản, người ta đã dùng từ văn hóa của Trung Hoa để chuyển dịch thuật ngữ “culture” sang tiếng Nhật (đọc là Bunka). Từ Nhật Bản, thuật ngữ “văn hóa” truyền vào Trung Quốc và đến Việt Nam đầu thế kỷ XIX. Các nhà nghiên cứu Việt Nam đã tiếp thu và giới thiệu trong sách báo khái niệm văn hóa, từ đó khái niệm này được dùng ở nước ta.

Trước đây, khi nghiên cứu về nhân loại và lịch sử loài người, C.Mác và Ph.Ăngghen đã khẳng định văn hóa là kết quả phát triển, tiến hóa của nhân loại; coi văn hóa là tất cả mọi sản phẩm “nhân hóa tự nhiên” của loài người trong lịch sử; văn hóa được hình thành và phát triển trong các mối quan hệ tương tác giữa con người với tự nhiên, giữa con người với con người, giữa con người với xã hội; văn hóa là toàn bộ những sản phẩm do loài người sáng tạo ra trong quá trình tiến hóa. Con người là chủ thể sáng tạo ra các giá trị văn hóa, đồng thời vừa là sản phẩm của môi trường văn hóa. Văn hóa là sự sáng tạo của “các lực lượng bản chất người của con người” tham gia vào cải biến tự nhiên nhằm mục đích sinh tồn. Nhưng mặt khác, chính hoạt động sáng tạo và các giá trị đã tạo ra môi trường nhân văn để con người hoàn thiện nhân cách. Văn hóa phản ánh trình độ phát triển của con người và xã hội được biểu hiện trong các hình thức tổ chức đời sống và hành động của con người, cũng như trong giá trị vật chất và tinh thần do con người tạo ra. C.Mác và Ph.Ăngghen đã khẳng định: “Căn cứ vào mức độ tự nhiên được con người biến thành bản chất người, tức là mức độ tự nhiên được con người khai thác, cải tạo thì có thể xem xét được trình độ văn hóa của con người”.

Văn hóa dân tộc được lưu truyền hết sức tự nhiên thông qua ngôn ngữ và các hành vi xã hội của con người từ thế hệ này sang thế hệ khác theo dòng chảy thời gian. Khi văn hóa xuất hiện với tư cách một hệ giá trị thì chính văn hóa lại tham gia sáng tạo nên phần người của con người, đồng thời duy trì trật tự xã hội cũng như kiến tạo sự phát triển. Về cơ bản, văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử, thể hiện trình độ của cộng đồng xã hội trong phát triển.

Văn hóa là hiện tượng xã hội gắn liền với sự tồn tại và phát triển của loài người. Văn hóa là dấu hiệu phân biệt giữa người và động vật. Văn hóa được xem là tổng thể toàn bộ ý thức xã hội của con người. Đó là trí tuệ, hiểu biết của nhân loại được sáng tạo và hình thành trong lao động và hoạt động thực tiễn ở một hoàn cảnh cụ thể (với không gian và thời gian xác định trong dòng chảy lịch sử, cộng đồng xã hội) nhằm hướng tới mục đích sinh sống, tồn tại và phát triển. Do đó, con người ở những điều kiện tự nhiên khác nhau sẽ có cách ứng xử riêng bằng hiểu biết của họ với vùng tự nhiên đó, tạo ra văn hóa vùng miền. Từ trí tuệ, hiểu biết nảy sinh ra quan niệm về các quy ước cộng đồng lặp đi, lặp lại theo thời gian, hình thành tập quán, phong tục có tác dụng điều chỉnh hành vi xã hội, thói quen hàng ngày của con người.

Văn hóa là nét riêng đặc thù, là bản sắc của một cộng đồng người phù hợp với điều kiện tự nhiên và xã hội nơi cộng đồng ấy cư trú. Bởi vậy, trên thực tế, văn hóa xứ nóng sẽ khác với văn hóa xứ lạnh, văn hóa miền sông nước khác với văn hóa đồng bằng, văn hóa biển đảo hay văn hóa miền cao nguyên, văn hóa miền núi…

Tựu trung lại, nghĩa rộng nhất của văn hóa là toàn bộ tri thức, hiểu biết, quan niệm của nhân loại về thế giới khách quan (bao gồm tự nhiên, xã hội, con người). Theo nghĩa hẹp nhất, văn hóa là phong tục, hành vi, thói quen sinh hoạt của cá nhân con người và cộng đồng. Văn hóa là bản sắc, “mẫu gen” gốc của dân tộc, là tiêu chí đặc thù phân biệt dân tộc này với các dân tộc khác. Có văn hóa tiên tiến, hiện đại và cũng có cả văn hóa truyền thống, xa xưa. Trên thực tế, các yếu tố văn hóa này có thể đan xen tồn tại trong cùng không gian và thời gian của một cộng đồng xã hội.